Pestycydy w kawie: czy są w filiżance, jakie mają skutki i jak wybrać kawę BIO?

Poranek, młynek, pierwszy łyk – w naszej palarni w Warszawie zaczyna się tak każdy dzień. Rozumiemy więc, że chcesz wiedzieć, co naprawdę trafia do Twojej filiżanki. Jedno z pytań, które słyszymy najczęściej, brzmi: czy kawa ma pestycydy?

W tym poradniku zebraliśmy odpowiedzi oparte na badaniach i przepisach UE: skąd pestycydy biorą się na plantacjach kawy, ile z nich zostaje po paleniu, jakie są szkodliwe skutki pestycydów dla ludzi i przyrody, co zmienia certyfikat ekologiczny i jak wybrać kawę z upraw ekologicznych.

Czy kawa ma pestycydy? Co mówią badania

Krótko: w surowej kawie pozostałości pestycydów się zdarzają, w filiżance zostaje ich bardzo niewiele. Żeby zrozumieć dlaczego, zacznijmy od plantacji.

Dlaczego plantacje kawy się opryskuje?

Kawowiec ma swoich wrogów. Najgroźniejszym z owadów jest mały chrząszcz – gatunek Hypothenemus hampei – który wgryza się w owoce i niszczy ziarno. Występuje niemal we wszystkich krajach uprawiających kawę i powoduje straty szacowane na ponad 500 mln dolarów rocznie [1]. W konwencjonalnych uprawach kawy stosuje się głównie środki owadobójcze: związki fosforoorganiczne, pyretroidy i karbaminiany [2].

Dawniej powszechnie stosowano też endosulfan – trwały insektycyd chloroorganiczny. Do 2013 r. zakazało go co najmniej 70 państw, w tym Brazylia, ze względu na skutki dla zdrowia i środowiska [1]. Jak przypomina WHO, część starszych, tanich i trwałych pestycydów wycofanych w krajach rozwiniętych wciąż bywa używana w wielu krajach rozwijających się [6].

Co znaleziono w kawie ze sklepów?

Najlepiej widać to w dużych badaniach kaw dostępnych w sprzedaży:

W unijnym raporcie EFSA kawa nie jest omawiana jako osobna kategoria [9]. Z badań kaw ze sklepów wyłania się jednak spójny obraz: pestycydy w kawie to przede wszystkim sprawa surowca, a nie gotowego naparu.

Czy palenie kawy usuwa pestycydy?

W dużej mierze tak. Podczas palenia ziarna nagrzewają się do ponad 200°C [10], a w takich warunkach wiele pestycydów się rozkłada albo odparowuje. Pokazują to doświadczenia, w których naukowcy celowo dodawali pestycydy do zielonych ziaren, a potem je palili:

Znaczenie ma też sposób parzenia. Glifosat, który przetrwał palenie, przechodził do kawy przelewowej i rozpuszczalnej niemal w całości, a do espresso i ristretto wyraźnie mniej [10]. W badaniu egipskim espresso także zmniejszało ilość pozostałości bardziej niż kawa po turecku [3].

Palenie nie rozwiązuje jednak wszystkiego. Nie każda substancja rozkłada się tak samo [11], a w tym samym badaniu egipskim w kawie palonej i w kapsułkach często wykrywano orto-fenylofenol [3]. Najlepiej więc ograniczać pestycydy u źródła – na plantacji. Więcej o tym, co dzieje się z ziarnem w piecu, przeczytasz w artykule o paleniu kawy specialty.

Normy UE dla pestycydów w kawie

W Unii Europejskiej żywność nie może zawierać pozostałości pestycydów powyżej najwyższych dopuszczalnych poziomów (NDP), czyli limitów MRL. Jeśli dla danej substancji i produktu nie ustalono osobnego limitu, obowiązuje 0,01 mg/kg [13].

• Limity dla kawy dotyczą zielonych ziaren – tak opisano ziarna kawy (Arabika, Robusta i Liberica) w unijnym wykazie produktów [14].
• Dla kawy palonej stosuje się limity dla ziaren zielonych z uwzględnieniem zmian, jakie zachodzą podczas przetwarzania [13].
• Te same limity obowiązują żywność ekologiczną i konwencjonalną [9]. Rolnictwo ekologiczne ma dodatkowo własne, ostrzejsze zasady stosowania środków ochrony roślin – piszemy o nich niżej.

Szkodliwe skutki pestycydów – kogo dotyczą najbardziej?

Ta część dotyczy zdrowia. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.

Na świecie stosuje się ponad 1000 różnych pestycydów i każdy działa inaczej. Według WHO największe ryzyko ponoszą osoby bezpośrednio narażone – rolnicy, którzy je stosują, i osoby przebywające w pobliżu podczas oprysków i krótko po nich. Pozostali ludzie mają z nimi kontakt głównie przez żywność i wodę, w znacznie mniejszych ilościach [6].

Skutki dla zdrowia

Kontakt z dużymi ilościami pestycydów może prowadzić do ostrych zatruć oraz do skutków długofalowych, w tym nowotworów i zaburzeń rozrodu [6]. Dużo uwagi poświęca się chorobie Parkinsona: w metaanalizie badań obserwacyjnych 5 lat narażenia na pestycydy wiązało się z ryzykiem wyższym o ok. 5%, a 10 lat – o ok. 11%. Autorzy podkreślają, że związek przyczynowy wymaga potwierdzenia w kolejnych badaniach [15].

Przegląd badań o pestycydach w kawie opisuje też problemy samych plantatorów: u drobnych rolników w Tanzanii długotrwałe opryski związkami fosforoorganicznymi okazały się groźniejsze niż krótkotrwałe, a u rodzin rolników w Brazylii badano problemy z oddychaniem związane z narażeniem na pestycydy [2].

Skutki dla środowiska

Pestycydy nie zostają na krzewach. W wodach powierzchniowych w pobliżu upraw kawy wykrywano m.in. endosulfan, DDT, heptachlor i chloropiryfos [2]. Na różnorodność biologiczną wpływa też sam sposób uprawy: tradycyjne plantacje w cieniu drzew badacze opisują jako ważne, ale kurczące się schronienie dla wielu gatunków [16].

Dla osoby, która pije kawę w Polsce, ryzyko związane z pozostałościami jest niewielkie. Wybór kawy z upraw ekologicznych to jednak decyzja, która ma znaczenie także dla ludzi i przyrody tam, gdzie kawa rośnie.

Glifosat w kawie

Glifosat to najbardziej znany środek chwastobójczy, a pytanie o glifosat w kawie często pojawia się w wyszukiwarce. Oto fakty:

• W 2015 r. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła glifosat do grupy 2A – „prawdopodobnie rakotwórczych dla ludzi” [17].
• EFSA w ocenie z 2023 r. nie wskazała krytycznych obszarów zagrożeń dla zdrowia ludzi. Uznała też, że dostępne badania epidemiologiczne nie dają rozstrzygających dowodów na związek glifosatu z nowotworami [18].
• UE odnowiła zatwierdzenie glifosatu do 15 grudnia 2033 r. – wyłącznie jako środka chwastobójczego [19].
• W kawie palenie rozkłada od 42% do ponad 74% glifosatu [12]. Nawet z ziaren z przekroczonym limitem do filiżanki trafiało mniej niż 0,4 µg [10].
• W rolnictwie ekologicznym glifosatu nie wolno stosować – nie ma go na liście substancji dopuszczonych do ochrony roślin w produkcji ekologicznej [7].

Kawa ekologiczna a pestycydy – co daje certyfikat?

Określenia „ekologiczna”, „organiczna” i „BIO” są w UE chronione. Wolno ich używać tylko dla produktów wytwarzanych zgodnie z unijnym rozporządzeniem o produkcji ekologicznej i kontrolowanych na każdym etapie [7].

Jak chroni się kawowce w uprawie ekologicznej?

• Najpierw zapobieganie: naturalni wrogowie szkodników, odporne odmiany, techniki uprawy oraz metody mechaniczne i fizyczne [7].
• Środki ochrony roślin tylko w razie potrzeby i wyłącznie z krótkiej unijnej listy. Rolnik musi udokumentować, że były konieczne [7].
• Na liście są głównie substancje naturalnego pochodzenia, np. siarka, pyretryny z roślin, olejki roślinne, kaolin i mikroorganizmy. Związki miedzi mają limit 28 kg miedzi na hektar w ciągu 7 lat [7].
• Syntetyczne substancje są wyjątkiem. Dopuszcza się je tylko w ściśle określonych przypadkach – np. deltametrynę i lambda-cyhalotrynę wyłącznie w pułapkach [7].

Czy w żywności BIO jest mniej pozostałości pestycydów?

Tak wynika z dostępnych danych. W metaanalizie 343 publikacji pozostałości pestycydów występowały w uprawach konwencjonalnych cztery razy częściej niż w ekologicznych [8]. Według najnowszego raportu EFSA pozostałości w żywności ekologicznej wykrywano rzadziej, a przekroczenia limitów zdarzały się rzadziej niż w konwencjonalnej – we wszystkich kategoriach poza produktami zwierzęcymi. Wyjątek wynikał z miedzi, która ma też inne zastosowania, np. jako dodatek do pasz i nawóz [9].

Uczciwie trzeba dodać, że certyfikat nie oznacza „zera”. EFSA zwraca uwagę, że pozostałości mogą pochodzić także z zanieczyszczenia środowiska, np. z trwałych substancji zakazanych od lat [9]. Dlatego nie piszemy, że jakakolwiek kawa jest „wolna od pestycydów”. Piszemy konkretnie: nasze kawy pochodzą z upraw ekologicznych, w których zakazane są syntetyczne pestycydy i nawozy (z nielicznymi wyjątkami dopuszczonymi w UE).

Gotową, paloną kawę badamy w akredytowanym laboratorium SGS Polska pod kątem ochratoksyny A, aflatoksyn, akrylamidu oraz pleśni i drożdży. Pozostałości pestycydów nie były przedmiotem tych badań. Wyniki dotyczą przebadanych próbek – znajdziesz je na stronie Kawa bez mykotoksyn? Wyniki badań SGS. Czym różni się kawa ekologiczna od zwykłej, wyjaśniamy w artykule Ekologiczna kawa specialty – czym różni się od zwykłej kawy?

Jak wybrać kawę z upraw ekologicznych? 6 wskazówek

1. Szukaj unijnego logo produkcji ekologicznej – zielonego listka z gwiazdek (tzw. euroliść). Na kawie pakowanej opisanej jako ekologiczna jest obowiązkowe [7].
2. Sprawdź kod jednostki certyfikującej obok logo, np. PL-EKO-07. Wskazuje, kto kontroluje firmę, która przeprowadziła ostatni etap produkcji – w przypadku kawy zwykle palarnię [7].
3. Zobacz napis pod logo. Przy kawie zwykle jest to „Rolnictwo spoza UE”, bo kawa rośnie poza Europą [7].
4. Uważaj na hasła bez pokrycia. „Naturalna”, „bez chemii” czy „100% czysta” to nie certyfikat. Liczą się logo, kod i dokumenty.
5. Wybieraj kawę z opisanym pochodzeniem: kraj, region, plantacja lub spółdzielnia, odmiany. To znak, że palarnia zna swój surowiec.
6. Sprawdź, czy palarnia publikuje wyniki badań – z nazwą laboratorium i numerem sprawozdania – i zwróć uwagę na datę palenia.

Nasze kawy z upraw ekologicznych – co wybrać?

Wszystkie nasze kawy to Arabika z unijnym certyfikatem ekologicznym, którą sami palimy w Warszawie. Wybierz według smaku i sposobu parzenia:

Nie możesz się zdecydować? Zestawy są tańsze niż te same kawy kupowane osobno: 3 kawy do przelewu (175 zł), 4 kawy do espresso (209 zł) albo 6 kaw do espresso i kawiarki (315 zł).

☕ Nie masz młynka? Zaznacz na karcie produktu swoją metodę parzenia, a zmielimy kawę tuż przed wysyłką. Dostawa na terenie Polski jest bezpłatna od 199 zł.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy kawa ma pestycydy?

Surowa, zielona kawa może je mieć – w badaniach kaw ze sklepów pozostałości wykrywano w ok. 15% próbek kawy zielonej [3, 4]. Palenie mocno je zmniejsza, a ryzyko dla osób pijących kawę oceniano jako znikome [3, 5].

Czy palenie kawy usuwa pestycydy?

W dużej mierze tak. W doświadczeniach palenie zmniejszało ilość wielu pestycydów nawet o 99,8% [5], a glifosatu – o 42 do ponad 74% [12]. Niektóre substancje są jednak trwalsze od innych [11].

Czy istnieje kawa bez pestycydów?

Nikt uczciwie nie zagwarantuje „zera”, bo ślady mogą pochodzić z otoczenia upraw [9]. Najbliżej tego ideału jest kawa z certyfikatem ekologicznym: w jej uprawie zakazane są syntetyczne pestycydy (z nielicznymi wyjątkami), a pozostałości w żywności ekologicznej wykrywa się rzadziej [7, 8].

Czy w kawie jest glifosat?

Może się zdarzyć w kawie z upraw konwencjonalnych. Palenie rozkłada jednak dużą część glifosatu, a nawet z ziaren z przekroczonym limitem do filiżanki trafiało mniej niż 0,4 µg [10]. W rolnictwie ekologicznym glifosatu nie wolno stosować [7].

Czym kawa BIO różni się od zwykłej?

Sposobem uprawy: bez syntetycznych pestycydów i nawozów (z nielicznymi wyjątkami) i pod stałą kontrolą jednostki certyfikującej [7]. Smak zależy od ziaren, obróbki i palenia – dlatego przy wyborze patrz też na pochodzenie i nuty smakowe.

Jak sprawdzić, czy kawa jest naprawdę ekologiczna?

Na opakowaniu muszą być unijny zielony listek, kod jednostki certyfikującej (np. PL-EKO-07) i informacja o miejscu uprawy, np. „Rolnictwo spoza UE” [7]. Możesz też poprosić palarnię o certyfikat.

Źródła