Kawa Bird Friendly: co oznacza certyfikat i ptak na opakowaniu kawy?

Kawa rośnie tam, gdzie mieszkają ptaki. W górach Ameryki Łacińskiej czy Etiopii kawowce mogą dojrzewać pod koronami drzew, wśród śpiewu, owadów i kwiatów – albo na otwartym słońcu, gdzie drzew już nie ma. Od tego, którą drogę wybierze plantacja, zależy, czy ptaki znajdą tam dom.

Właśnie o tym mówi certyfikat Bird Friendly. W tym poradniku wyjaśniamy, co dokładnie gwarantuje, czym jest kawa uprawiana w cieniu, co mówią badania, jak odróżnić certyfikat od zwykłego ptaszka na opakowaniu i jak wybrać kawę, która jest dobra dla przyrody. Od razu uczciwie: nasze kawy nie mają certyfikatu Bird Friendly – mają unijny certyfikat ekologiczny. Wyjaśniamy też, co to oznacza.

Czym jest kawa Bird Friendly?

Kawa Bird Friendly (ang. „przyjazna ptakom”) to kawa z certyfikatem Smithsonian Bird Friendly®. Kryteria opracowali naukowcy Smithsonian Migratory Bird Center pod koniec lat 90., aby chronić siedliska ptaków, zwłaszcza wędrownych ptaków śpiewających. Program prowadzi dziś Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute w Waszyngtonie [1, 2].

Według Smithsonian kawę z tym certyfikatem uprawia ponad 4000 rolników w 14 krajach, a jej roczna produkcja przekracza 36 mln funtów, czyli ok. 16 tys. ton [2]. Większość pochodzi z górskich regionów Ameryki Łacińskiej – od Meksyku po Peru – ale certyfikowane gospodarstwa działają też m.in. w Etiopii, Indiach i Tajlandii [1].

Co wyróżnia ten znak? Smithsonian podkreśla, że to jedyna certyfikacja, która łączy wymóg uprawy ekologicznej z naukowo opracowanymi kryteriami cienia i siedliska, a każde ziarno w opakowaniu z jego znakiem musi pochodzić z certyfikowanej uprawy [1].

Kryteria certyfikatu Bird Friendly

Aktualne kryteria Smithsonian mieszczą się w kilku punktach [3]:

1. Certyfikat ekologiczny (albo uczestniczący system gwarancji) – bez niego nie da się uzyskać znaku.
2. Zero wylesiania w ostatnich 10 latach.
3. Ochrona bioróżnorodności – jedną z dwóch dróg:
   • system rolno-leśny: zacienienie min. 40% w uprawie kawy, 10 gatunków drzew cienia na hektar i 60% drzew rodzimych;
   • ochrona lasu: las pierwotny lub wtórny i uprawa w proporcji 2:3, stabilne zarządzanie z planem oraz uregulowane prawo do ziemi.
4. Identyfikowalność – certyfikowane ziarna są oddzielane i oznaczane na każdym etapie obróbki i magazynowania.

Smithsonian zaleca też dobre praktyki: kilka pięter koron drzew, okrywę z liści lub roślin na glebie, rośliny epifityczne i pnącza, ograniczone przycinanie drzew cienia, żywopłoty i pasy roślinności wzdłuż rzek [3].

Gospodarstwa kontrolują niezależne jednostki certyfikujące, a certyfikat odnawia się co trzy lata. Importerzy i palarnie podpisują umowę ze Smithsonian, przechowują i pakują certyfikowane ziarna osobno, raportują sprzedaż, a palarnie płacą opłatę licencyjną od każdego funta kawy z tym znakiem [5].

Kawa uprawiana w cieniu a kawa ze słońca

Kawa uprawiana w cieniu (ang. shade-grown coffee) to kawa, nad którą rosną drzewa. Tradycyjnie tak właśnie uprawiano ją w wielu regionach. Od lat 90. badacze opisują jednak przekształcanie takich plantacji w nowoczesne uprawy z mocno ograniczonym cieniem lub całkiem bez drzew [6].

Dobrze widać to na przykładzie Meksyku, gdzie naukowcy wyróżnili pięć systemów uprawy kawy [7]:

W Meksyku 60–70% powierzchni kawy było w czasie tych badań uprawiane tradycyjnie, a co najmniej 14 ze 155 regionów uznanych za szczególnie cenne przyrodniczo pokrywało się z obszarami uprawy kawy lub leżało w ich pobliżu [7].

Na świecie trend jest niepokojący. Według przeglądu z 2014 r. łączna powierzchnia upraw kawy zmalała od 1990 r. o 8%, ale w wielu miejscach rosną produkcja i intensyfikacja. Zapylanie, naturalne ograniczanie szkodników czy regulacja mikroklimatu są zwykle silniejsze na plantacjach w cieniu, a mimo to wiele regionów usuwa drzewa cienia [9]. Smithsonian szacuje, że aż 75% kawy na świecie uprawia się w sposób, który nie zostawia miejsca dla ptaków [2].

Co mówią badania o ptakach i bioróżnorodności?

Już w 1996 r. badacze pisali, że plantacje kawy w cieniu mogą być równie bogate w gatunki jak lasy – i że to schronienie znika [10]. Późniejsze prace pokazały, od czego to zależy.

Im mniej drzew, tym mniej gatunków

Przegląd badań z Ameryki Łacińskiej porównał mrówki, ptaki i drzewa na plantacjach o różnej intensywności. Wraz z wycinaniem i upraszczaniem cienia liczba gatunków mrówek i ptaków malała. Największe straty notowano na plantacjach bez drzew, a najwięcej gatunków chroniły gospodarstwa „rustykalne”. Autorzy zalecają chronić lasy, wspierać kawę rustykalną i przywracać rodzime drzewa na intensywnych plantacjach [4].

Liczy się nie tylko sam cień, ale jego jakość. W Gwatemali plantacje z niskim, mocno przycinanym cieniem z niewielu gatunków drzew miały stosunkowo mało gatunków ptaków, a wyspecjalizowane gatunki leśne prawie się na nich nie pojawiały. Badacze wnioskowali, że plantacje kawy mogą być ważne dla ptaków, jeśli zachowają wysokie i zróżnicowane korony drzew [8]. To dlatego Bird Friendly wymaga wielu gatunków drzew, w większości rodzimych.

Ptaki – sprzymierzeńcy plantatorów

Ptaki nie tylko korzystają z plantacji, ale też jej pomagają. Najgroźniejszym owadzim szkodnikiem kawy jest chrząszcz Hypothenemus hampei, który niszczy ziarna w owocach:

• W Kostaryce ptaki zmniejszały porażenie kawowców tym szkodnikiem o ok. 50%. Fragmenty lasu podwajały tę naturalną ochronę, a wartość unikniętych strat oszacowano na 75–310 USD na hektar rocznie [11].
• Na Jamajce krzewy osłonięte przed ptakami miały więcej szkodników i uszkodzonych owoców. Spośród 17 gatunków ptaków, które mogły polować na tego chrząszcza, 73% stanowiły ptaki wędrowne spędzające tam zimę [12].

Kawa a ptaki wędrowne

Wiele ptaków wędrownych spędza zimę na plantacjach kawy w tropikach, a certyfikat Bird Friendly powstał właśnie po to, by chronić ich siedliska [2, 12]. W USA i Kanadzie od 1970 r. ubyło blisko 3 mld ptaków, czyli 29% ich liczebności [13] – a utrata siedlisk jest jedną z głównych przyczyn [2].

Uczciwie trzeba dodać, że nauka nie powiedziała tu ostatniego słowa. W przeglądzie badań ptaki wędrowne okazały się mniej wrażliwe na intensyfikację upraw niż gatunki osiadłe [4]. Krytyczny przegląd z 2006 r. zwracał też uwagę, że nie zbadano jeszcze dokładnie, czy ptaki na plantacjach lepiej przeżywają i rozmnażają się niż w innych siedliskach [6]. Jedno jest jednak pewne: plantacja z drzewami daje przyrodzie znacznie więcej niż plantacja bez nich [4, 9].

Bird Friendly, BIO, Rainforest Alliance, Fairtrade – porównanie

Na kawie możesz spotkać kilka znaków. Każdy obiecuje coś innego:

Znaki można łączyć: Bird Friendly z definicji wymaga certyfikatu ekologicznego, a kawa Fairtrade często jest jednocześnie ekologiczna [3, 18]. Żaba Rainforest Alliance to znak innej organizacji i nie oznacza ani uprawy ekologicznej, ani certyfikatu Bird Friendly [16].

Dlaczego kawa z certyfikatem kosztuje więcej?

Na cenę składają się m.in. koszty kontroli i odnawiania certyfikatów, osobne przechowywanie i oznaczanie certyfikowanych ziaren, a w przypadku Bird Friendly – opłata licencyjna, którą palarnia płaci od każdego funta kawy [5]. W systemie Fairtrade rolnicy dostają cenę minimalną i premię [18]. Smithsonian przyznaje, że kawa Bird Friendly bywa droższa – jego zdaniem o kilka centów na filiżankę [1].

Kawa z ptakiem na opakowaniu – co to oznacza?

Wiele osób wpisuje w wyszukiwarkę „kawa z ptakiem na opakowaniu”. Ptak na torebce może oznaczać dwie zupełnie różne rzeczy:

1. Znak certyfikatu Bird Friendly. To kwadratowe logo z sylwetką drzewa i lecących ptaków, napisem „BIRD FRIENDLY” i nazwą Smithsonian. Smithsonian radzi szukać właśnie tego logo [1]. Używać go mogą tylko firmy, które podpisały umowę ze Smithsonian [5].
2. Element projektu graficznego. Ptak, koliber czy papuga na opakowaniu mogą być po prostu ilustracją marki. Taka grafika sama w sobie nie mówi nic o tym, jak uprawiano kawę.

Jak to sprawdzić? Szukaj napisu „Bird Friendly” razem z nazwą Smithsonian, a w razie wątpliwości zajrzyj na stronę programu, gdzie Smithsonian wskazuje, gdzie kupić certyfikowaną kawę [1]. Pamiętaj też, że zielona żaba to znak Rainforest Alliance, a nie ptasi certyfikat [15].

Na naszych opakowaniach też fruwa koliber – widzisz go na zdjęciu poniżej. To nasza ilustracja, a nie znak certyfikatu Bird Friendly. Nasze kawy mają unijny certyfikat ekologiczny: na opakowaniu znajdziesz zielony listek, kod PL-EKO-07 i oznaczenie „Rolnictwo spoza UE”, bo kawa rośnie poza Europą [14].

Jak wybrać kawę przyjazną przyrodzie? 6 wskazówek

1. Szukaj konkretnego znaku, a nie obrazka. Liczy się nazwa systemu certyfikacji (Bird Friendly – Smithsonian, Rainforest Alliance, Fairtrade, unijne logo ekologiczne), a nie sam ptak czy listek w grafice.
2. Przy kawie ekologicznej sprawdź trzy elementy: zielony listek z gwiazdek, kod jednostki certyfikującej (np. PL-EKO-07) i napis „Rolnictwo spoza UE” [14].
3. Jeśli zależy Ci na cieniu i ptakach – szukaj znaku Bird Friendly. Tylko on stawia konkretne wymagania co do drzew nad uprawą [1, 3].
4. Wybieraj kawę z opisanym pochodzeniem: kraj, region, plantacja lub spółdzielnia, wysokość uprawy. Opis uprawy w cieniu od palarni to cenna informacja, ale nie certyfikat.
5. Uważaj na ogólniki. „Przyjazna naturze” czy „eko” bez znaku i kodu niczego nie gwarantują.
6. Sprawdź datę palenia. Nawet najlepiej uprawiana kawa najpełniej smakuje świeżo palona.

Nasze kawy – co możemy uczciwie obiecać

Ten temat jest nam bliski. Do niedawna mieliśmy w ofercie kawę „Wschód Słońca w Santa Maria” z kolumbijskiej Finca Santa María w departamencie Santander. To farma z certyfikatem Smithsonian Bird Friendly, którą prowadzą 22 kobiety [19]. Klienci bardzo często po nią sięgali, a my uwielbialiśmy opowiadać jej historię. Niestety ta kawa zniknęła z naszej oferty. Jeśli znów pojawi się u nas kawa z certyfikowanej farmy, napiszemy o tym właśnie tutaj.

Dlatego uczciwie: obecnie żadna z naszych kaw nie ma certyfikatu Bird Friendly i nie używamy tego znaku. Wszystkie nasze kawy to Arabika z unijnym certyfikatem ekologicznym (PL-EKO-07), którą sami palimy w Warszawie. Pochodzą z upraw ekologicznych, w których zakazane są syntetyczne pestycydy i nawozy (z nielicznymi wyjątkami dopuszczonymi w UE). Przy każdej kawie podajemy kraj, region i informację o plantacji, spółdzielni lub gospodarstwach.

Na kartach dwóch kaw opisujemy uprawę w cieniu: w Etiopii kawowce rosną w cieniu wyższych krzewów i drzew, a w Gwatemali dojrzewają w cieniu wyższych drzew. To opis upraw, a nie certyfikat uprawy w cieniu.

Masz ochotę na coś z meksykańską duszą? Z naszej kawy z Meksyku przygotujesz tradycyjne café de olla. A jeśli ciekawi Cię, co dzieje się z ziarnem po przyjeździe do Warszawy, zajrzyj do artykułu o tym, jak palimy kawę specialty.

Chcesz porównać kilka pochodzeń? Zestawy są tańsze niż te same kawy kupowane osobno: 3 kawy do przelewu (175 zł – w tym Etiopia i Gwatemala), 4 kawy do espresso (209 zł) albo 6 kaw do espresso i kawiarki (315 zł).

☕ Nie masz młynka? Zaznacz na karcie produktu swoją metodę parzenia, a zmielimy kawę tuż przed wysyłką. Dostawa na terenie Polski jest bezpłatna od 199 zł.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest kawa Bird Friendly?

To kawa z certyfikatem Smithsonian Bird Friendly®. Pochodzi z upraw ekologicznych prowadzonych w cieniu zróżnicowanych drzew albo obok chronionego lasu, które spełniają kryteria opracowane przez naukowców Smithsonian Migratory Bird Center [1, 3].

Czy kawa Bird Friendly jest ekologiczna?

Tak. Certyfikat ekologiczny (albo uczestniczący system gwarancji) jest warunkiem uzyskania znaku Bird Friendly. Do tego dochodzą wymagania dotyczące cienia, drzew, braku wylesiania i identyfikowalności [3].

Co oznacza ptak na opakowaniu kawy?

Może to być znak certyfikatu Bird Friendly – wtedy ma napis „Bird Friendly” i nazwę Smithsonian [1]. Może to też być po prostu element grafiki marki, który nie mówi nic o sposobie uprawy.

Czym różni się Bird Friendly od Rainforest Alliance?

Bird Friendly wymaga uprawy ekologicznej i konkretnego cienia: co najmniej 40% zacienienia, 10 gatunków drzew na hektar i 60% drzew rodzimych [3]. Rainforest Alliance (znak z żabą) nie wymaga uprawy ekologicznej – dopuszcza pestycydy jako ostateczność, ale zakazuje najgroźniejszych z nich [16].

Czy kawa uprawiana w cieniu jest lepsza?

Dla przyrody – zwykle tak. Na plantacjach z drzewami żyje więcej gatunków ptaków i mrówek, a ptaki pomagają ograniczać szkodniki [4, 11]. Smak zależy jednak od wielu czynników: odmiany, wysokości uprawy, obróbki i palenia.

Czy kawy Wild Hill Coffee mają certyfikat Bird Friendly?

Obecnie nie. Do niedawna mieliśmy kawę z kolumbijskiej Finca Santa María – farmy z certyfikatem Bird Friendly – ale zniknęła z naszej oferty. Dziś nasze kawy mają unijny certyfikat ekologiczny z kodem PL-EKO-07, a koliber na opakowaniach to nasza ilustracja. Przy każdej kawie podajemy kraj, region i informację o plantacji, spółdzielni lub gospodarstwach, a przy kawach z Etiopii i Gwatemali – opis uprawy w cieniu drzew.

Źródła